Bu süreçlerde öncelikle sisteme gerçekte ne kadar para yatırıldığı ve ne kadar para çekildiği belirleniyor. Yatırdığından daha fazla para alanlarla, anaparasının bir bölümünü veya tamamını kaybedenler birbirinden ayrılıyor.
Amaç, mümkün olduğu ölçüde gerçek anapara kayıplarının karşılanması. Uygulamanın kapsamı ve geri alınabilecek tutarlar ise her ülkenin hukuk sistemine göre değişiyor.
İŞTE DÜNYA ÖRNEKLERİ
1 – Bernie Madoff / ABD
Clawback uygulamasının en bilinen örneklerinden biri, 2008’de ortaya çıkan Bernie Madoff skandalı oldu. Madoff’un müşteri hesaplarında yaklaşık 65 milyar dolarlık hayali bir portföy gösterdiği, gerçek anapara kaybının ise yaklaşık 17.5 milyar dolar olduğu belirlendi.
Tasfiye sürecinde sistemden yıllar içinde gerçek yatırımlarının üzerinde para çeken kişi ve kuruluşlara karşı çok sayıda geri alma davası açıldı. Madoff’la çalışan finans kuruluşları ve yakın çevresiyle de milyarlarca dolarlık anlaşmalar yapıldı. Mağdurlar için iki ayrı geri ödeme kanalı işletildi. ABD Adalet Bakanlığı’na bağlı Madoff Victim Fund 40 bini aşkın mağdura toplam 4.3 milyar doların üzerinde ödeme yaptı. Ayrı yürütülen kayyum sürecinde ise Şubat 2026 itibarıyla toplam ödeme yaklaşık 15.4 milyar dolara ulaştı. Madoff dosyasındaki temel yaklaşım, yatırımcıların hesaplarında görünen hayali kazançlar yerine sisteme gerçekten yatırdıkları ve çektikleri paranın esas alınması oldu.
2 – Forum Filatelico & Afinsa / İspanya
İspanya’da 2006’da ortaya çıkan Forum Filatelico ve Afinsa krizinde, pul yatırımı üzerinden yüz binlerce kişiden para toplandığı belirlendi. İki şirketten etkilenenlerin sayısı 460 bini aşarken toplam kayıp yaklaşık 4.8 milyar euro olarak hesaplandı.
Şirketlerin ve yöneticilerin mal varlıklarına yönelik işlemler başlatıldı, uzun yıllara yayılan iflas ve tasfiye süreçleri sonunda yatırımcılara kısmi geri ödemeler yapıldı. Ancak geri kazanım oranları oldukça düşük kaldı. 2021’de açıklanan verilere göre Forum Filatelico yatırımcıları yatırımlarının yaklaşık yüzde 23.5’ini, Afinsa yatırımcıları ise yüzde 15.7’sini geri alabildi. İspanya örneği, mağdurların zararlarının büyük bölümünün her zaman geri alınamadığını gösteren dosyalardan biri oldu.
3 – Aristophil / Fransa
Fransa’da 2014’te ortaya çıkan Aristophil skandalında yatırımcılara nadir el yazmaları, tarihi mektuplar ve koleksiyon eserlerine ortak olma imkânı sunuldu. Yaklaşık 18 bin kişinin sisteme 850 milyon euro civarında para yatırdığı belirlendi.
Yatırımcılara yıllık yaklaşık yüzde 8’e karşılık gelen getiriler vaat edildi. Sistemin çökmesinin ardından şirketin elindeki binlerce eser mahkeme gözetimindeki açık artırmalarda yıllar boyunca satıldı. Ancak satışlardan elde edilen gelir, yatırımcıların ödediği tutarların oldukça altında kaldı. Mağdurların bir bölümü ayrıca aracı kurumlar ve diğer sorumlulara karşı tazminat davaları açtı. Şirketin kurucusu Gerard Lheritier ise 2025’te mahkum edildi. Dosyaya ilişkin bazı hukuki süreçler devam ediyor.
4 – Banco Master / Brezilya
Brezilya’daki Banco Master dosyası klasik bir Ponzi vakası olarak kesinleşmiş değil. Ancak yatırımcıların korunması ve garanti mekanizmasının işleyişi açısından dikkat çeken güncel örneklerden biri.
Brezilya Merkez Bankası Kasım 2025’te Banco Master hakkında tasfiye süreci başlattı. Bankanın bazı kredi portföylerine ve finansal işlemlerine ilişkin soruşturmalar açıldı. Brezilya’daki mevduat ve yatırım garanti fonu FGC, garanti kapsamındaki yaklaşık 800 bin alacaklı için toplam yükümlülüğü 40.6 milyar real olarak hesapladı. Ödemeler 2026 başında başladı. FGC devlet kurumu değil, finans kuruluşlarının katkılarıyla çalışan özel bir garanti sistemi. Banco Master sürecinin ardından fonun mali gücünü desteklemek amacıyla üye kuruluşların gelecek yıllardaki katkılarının bir bölümü öne çekildi.
Mesele sadece fon krizi değil
Türkiye’de nasıl uygulanabilir?
Türkiye’de son dönemde gündeme gelen fon ve yatırım vakaları, sistemden yüksek kazanç elde edenlerden para geri alınıp alınamayacağı sorusunu da beraberinde getirdi.
Yargıtay’ın geçmişte Titan gibi piramit sistemleriyle ilgili verdiği kararlarda, olağan dışı kazanç beklentisiyle bu tür yapılara para yatırılmasına ilişkin değerlendirmeler bulunuyor. Ancak bu kararların her güncel fon veya yatırım dosyasına doğrudan uygulanması mümkün olmayabilir.
Türk Borçlar Kanunu’nun 81’inci maddesi de hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şeylerin geri istenmesine ilişkin hükümler içeriyor. Bununla birlikte bu düzenleme, doğrudan “çok kazanan yatırımcıdan alınan paranın kaybedene verilmesi” şeklinde otomatik bir mekanizma oluşturmuyor.
Bu nedenle Türkiye’de böyle bir dosyada paraların kimden, hangi hukuki gerekçeyle geri alınabileceği ve elde edilen tutarların nasıl değerlendirileceği, somut olayın özelliklerine ve yargı sürecine göre belirlenecek.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Kabine Toplantısı’nın ardından konuştu: Ne hak yeriz ne göz yumarız
News
